23 آوریل روز جهانی کتاب و حق مؤلف را به پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری به‌ویژه آثار نشر صاد و کتاب‌خوانان عزیز تبریک می‌گوییم. به این مناسبت در این مطلب با تاریخچه این روز و قانون کپی رایت بیشتر آشنا شویم.

به نقل از ایمنا، روز ۲۳ آوریل هر سال به عنوان روز جهانی کتاب و حق مؤلف از سوی اتحادیه بین‌المللی ناشران، دولت اسپانیا و فدراسیون روسیه به بیست‌وهشتمین اجلاس کنفرانس عمومی یونسکو در سال ۱۹۹۵ ( ۱۳۷۴) پیشنهاد شد و در این کنفرانس به تصویب رسید.

تاریخ روز جهانی کتاب و حق مولف

 هرسال روز ۲۳ آوریل روز جهانی کتاب و حق مولف نامیده می‌شود، ۲۳ آوریل سال 2021 برابر با 3 اردبیهشت 1400 است.

تاریخچه روز جهانی کتاب

بیست‌وسوم آوریل مصادف با درگذشت ۳ تن از نویسندگانی است که نقش مهمی در فرهنگ و ادبیات جهان برعهده داشته‌اند؛ ویلیام شکسپیر، سروانتس و اینکا گارسیلاسو دولاوگا؛ در ابتدا یک کتاب‌فروش کاتالونیایی تصمیم گرفت، روز تولد سروانتس نویسنده دون کیشوت را به روزی برای ترویج کتابخوانی تبدیل کند، از جمله دلایل انتخاب این روز سنت مردم کاتالونیای اسپانیا است که هر سال در این روز با فروش هر کتاب یک گل رُز به خریدار داده می‌شود.

از سال ۱۹۲۳ میلادی تلاش برای ترویج روز جهانی کتاب آغاز شد و کم‌کم گسترش یافت تا ۱۹۹۵ میلادی که دولت و اتحادیه ناشران اسپانیا در بیست‌وهشتمین اجلاس یونسکو پیشنهاد روز جهانی کتاب را مطرح کردند و فدراسیون روسیه هم در همان اجلاس عنوان حق مولف (نشرانه) را نیز به آن افزود؛ پیشنهادی که در همان جلسه تصویب شد و اینک سال‌هاست که در روز مرگ و تولد سه تن از مشاهیر ادبیات جهان برای کتاب و حقوق مولف نویسنده‌اش ارج و قربی ویژه درنظر گرفته می‌شود.

اولین تلاش یونسکو برای ترویج نقش مهم کتاب در جهان، انعقاد موافقت‌نامه فلورانس در سال ۱۹۵۰ است. این موافقت‌نامه جریان آزاد کالاها و مواد فرهنگی، آموزشی و علمی را تشویق می‌کند. متعاقب آن یونسکو سلسله مطالعاتی را با عنوان کتاب برای همه آغاز کرد. این مطالعات، کمبود فاحش کتاب در کشورهای در حال توسعه و شکاف عمیق بین این کشورها را با کشورهای پیشرفته نشان داد و دخالت بیشتر یونسکو را در این زمینه مطرح ساخت.

بین سال‌های ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۷ کنفرانس‌های متعددی با عنوان گسترش کتاب و کتابخوانی توسط سازمان یونسکو برگزار شد اما مهم‌ترین اقدام یونسکو اعلام سال ۱۹۷۲ به عنوان سال جهانی کتاب با شعار کتاب برای همه است. هدف اصلی آن اقدام، آگاه‌سازی افکار عمومی نسبت به اهمیت کتاب و کتابخوانی بود. این اقدام با اقبال و موفقیت فراوانی روبه‌رو شد. بیش از ۱۰۰ کشور ، کمیته ملی تشکیل دادند و بودجه بخش کتاب در پاره‌ای از کشورها افزایش یافت.

هدف روز جهانی کتاب

هدف از اختصاص روزی برای بزرگداشت کتاب و حق مؤلف، تجلیل جهانی از کتاب و مؤلفین، تشویق همگان و به‌خصوص جوانان برای کشف لذتِ خواندن، تقدیر و حمایت از کسانی که در رشد و اعتلای فرهنگی و اجتماعی جامعه بشری نقش و سهم بسزایی داشته‌اند، توسعه صنعت نشر، ترویج جریان آزاد کتاب و تضمین دسترسی عموم به آن و بالاخره جلب توجه سازمان‌ها، انجمن‌ها، نهادهای دولتی و خصوصی به این آسان‌ترین و ارزنده‌ترین روش کسب دانش، بیان احساس و اندیشه و قدیمی‌ترین وسیله ارتباط معنوی و کلید توسعه آموزش پایه، مبارزه با فقر و توسعه فراگیر است.

اهداف یونسکو در زمینه گسترش و توسعه کتاب را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد:

  •  ترویج سیاست‌های ملی کتاب به عنوان بخشی از یک نگرش جامع و فراگیر در مورد توسعه کتاب
  •  توجه به انتشارات آموزشی و عمومی به عنوان دو عنصر مهم و جدانشدنی بخش کتاب
  •  پرکردن شکاف آموزشی و اطلاعاتی موجود بین کشورهای شمال و جنوب، و جنوب جنوب
  • توجه به کلیه عوامل و عناصر مؤثر در تولید و توزیع کتاب
  •  تجدید نظر در تعاریف و ضوابط کنونی مربوط به کتاب
  •  برقراری گفت‌و‌گوی سازنده بین بخش دولتی و خصوصی در زمینه کتاب
  •  حمایت از توسعه صنعت انتشارات محلی با اعطای کمک به آن‌ها

حق مولف چیست؟

حق مولف که در زبان انگلیسی به آن Copyright می‌گویند و در املای معمول فارسی بیشتر به صورت «کپی رایت» می نویسند، به این صورت است که فردی که اثری را پدید می‌آورد، معمولاً قانون‌های کشورها، او را پدیدآورنده (نویسنده، مؤلف، مصنف، مدون، شاعر، آهنگساز، نقاش، ترانه‌سرا و مانند آن‌ها) می‌شناسند و حقوقی را به لحاظ پدیدآمدن اثرش برای او درنظر می‌گیرند و به رسمیت می‌شناسند، مشروط بر آنکه اثر اصالت داشته باشد و از آثار گذشتگان و دیگران در پدیدآوردن آن، استفاده غیرمجاز نشده باشد.

قوانین حمایت از حق مولف در ایران

  • نخستین قانون رسمی اما ضمنی حق مولف در ایران، سال ۱۳۰۴ به تصویب رسید.
  • قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان، مصوب ۱۳۴۸
  • قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی، مصوب ۱۳۵۲
  • قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹ و آیین‌نامه اجرایی آن مصوب ۱۳۸۳
  • قانون تجارت الکترونیک مصوب ۱۳۸۲
  • در سال ۱۳۹۰ نیز پیش‌نویس لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دولت تقدیم شد و در جلسه کمیسیون فرعی در ۲/ ۴/ ۹۲ به تصویب رسید که در صورت تصویب نهایی جایگزین قوانین فعلی حق تکثیر ایران خواهد شد.

دلایل وضعیت نامطلوب حق مؤلف در ایران

وضعیت قوانین داخلی حق مؤلف به دلایل ذیل از شرایط نامطلوبی برخوردار است:

  • قدیمی‌بودن قوانین و عدم پیش‌بینی شرایط جدید به ویژه در فضای مجازی
  • عدم تناسب و هماهنگی بین نظام حق مولف ایران با قوانین جهانی
  • عدم پای‌بندی ناشران به حقوق مادی و معنوی نویسندگان و اجرای قوانین حق مولف
  • عدم تاثیر قوانین حق مولف داخلی در حفظ حقوق پدیدآورندگان ایرانی و جلوگیری از تکثیر غیرمجاز آن‌ها
  • سودمندنبودن قوانین حق مولف داخلی در اقتصاد نشر ایران
  • عدم پای‌بندی پدیدآورندگان به قوانین حق مولف